आजच्या डिजिटल युगात तंत्रज्ञान आपल्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनले आहे. पण हेच तंत्रज्ञान जेव्हा माणसाच्या पोटावर पाय देऊ लागते, तेव्हा चिंतेची घंटा वाजते. सध्या असाच काहीसा प्रकार आपला शेजारी देश असलेल्या चीनमध्ये पाहायला मिळत आहे. चीनमधील रस्त्यांवर आता माणसांऐवजी ‘रोबोट’ राज्य करत आहेत. तिथे रोबोटॅक्सी (चालकविरहित टॅक्सी) आणि डिलिव्हरी ड्रोनचा (Delivery Drones) वापर इतका वाढला आहे की, स्थानिक टॅक्सी ड्रायव्हर्स, डिलिव्हरी बॉइज आणि कुरिअर कर्मचाऱ्यांच्या नोकऱ्यांवर आता थेट गंडांतर आले आहे.
काय आहे नेमके प्रकरण? चीनमधील वुहान (Wuhan), किंगदाओ (Qingdao), शांघाय आणि बीजिंग सारख्या मोठ्या शहरांमध्ये गुगल आणि बायडू (Baidu) सारख्या दिग्गज टेक कंपन्यांनी त्यांच्या शेकडो ‘रोबोटॅक्सी’ रस्त्यावर उतरवल्या आहेत. या गाड्यांना कोणतीही मानवी चालक (Driver) नसतो. प्रवासी मोबाईल ॲपद्वारे ही टॅक्सी बुक करतात, गाडीत बसतात आणि गाडी स्वतःहून त्यांना त्यांच्या इच्छित स्थळी सोडते. सुरुवातीला हे एखाद्या सायन्स फिक्शन चित्रपटासारखे वाटत होते, पण आता ही चीनमधील वास्तविकता बनली आहे.
दुसरीकडे, आकाशातून अन्न आणि सामान घरपोच करण्यासाठी रोबोटिक ड्रोनचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. चीन जगातील जवळपास ८०% कमर्शियल ड्रोनची निर्मिती करतो. आता या ड्रोनचा वापर डिलिव्हरी क्षेत्रात इतका वाढला आहे की, पारंपारिक डिलिव्हरी बॉयची गरजच उरलेली नाही.
भाडे इतके स्वस्त की सामान्य टॅक्सी चालवायची कशी? चिंतेची बाब अशी की, या रोबोटॅक्सी कंपन्या ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी प्रचंड सवलत (Discounts) देत आहेत. मानवी ड्रायव्हर असणाऱ्या टॅक्सीच्या तुलनेत रोबोटॅक्सीचे भाडे अगदी नगण्य किंवा खूप कमी आहे. यामुळे नागरिक सामान्य टॅक्सी किंवा कॅब सोडून रोबोटॅक्सीला पसंती देत आहेत. परिणामी, वर्षानुवर्षे टॅक्सी चालवून आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणाऱ्या चालकांचे उत्पन्न कमालीचे घटले आहे.
७० लाखांहून अधिक ड्रायव्हर्सचे भवितव्य अंधारात एका अहवालानुसार, चीनमध्ये ७० लाखांपेक्षा जास्त नोंदणीकृत राईड-हेलिंग (कॅब) ड्रायव्हर्स आहेत. यातील बहुतांश लोक असे आहेत ज्यांनी इतर क्षेत्रातील नोकऱ्या गमावल्यानंतर ड्रायव्हिंगचा व्यवसाय स्वीकारला होता. आता तिथेही रोबोटने अतिक्रमण केल्यामुळे “आम्ही पोट कसे भरायचे आणि कुठे जायचे?” असा संतप्त सवाल हे ड्रायव्हर्स विचारत आहेत. सोशल मीडियावर “स्वायत्त गाड्या आमची उपजीविका हिरावून घेत आहेत का?” अशा हॅशटॅगसह मोठे वादळ उठले आहे.
प्रशासनासमोरील मोठे आव्हान या वाढत्या विरोधामुळे आणि काही तांत्रिक बिघाडांमुळे (उदा. वुहानमध्ये नुकतीच एकाच वेळी १०० हून अधिक रोबोटॅक्सी ट्रॅफिकमध्ये ठप्प झाल्या होत्या) चीन सरकारने सध्या नवीन रोबोटॅक्सी परवान्यांवर काही प्रमाणात निर्बंध घातले आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यातील तंत्रज्ञान स्वीकारणे गरजेचे असले, तरी सरकारने तंत्रज्ञानाचा वेग आणि मानवी रोजगार यात समतोल साधणे अत्यंत आवश्यक आहे. अन्यथा, हा ‘मशीन विरुद्ध माणूस’ संघर्ष येत्या काळात अधिक तीव्र होऊ शकतो.