आजच्या डिजिटल युगात गाणी ऐकण्यापासून ते थेट घरचं रेशन भरण्यापर्यंत अनेक गोष्टींसाठी आपण ऑनलाईन सबस्क्रिप्शनचा (Subscription) वापर करतो. दरमहा आपल्या खात्यातून पैसे आपोआप कट व्हावेत म्हणून आपण ‘ऑटो-डेबिट’ (Auto-Debit) पर्याय निवडून मोकळे होतो. पण आता हीच सोय युजर्स आणि पेमेंट ॲप्ससाठी मोठी डोकेदुखी ठरू लागली आहे. अमेरिकेतील मोठ्या टेक आणि डिजिटल कंपन्यांनी अवलंबलेल्या नव्या सबस्क्रिप्शन मॉडेलमुळे जगभरातील ऑटो-डेबिट सेवा देणाऱ्या ॲप्सवर कमालीचा ताण निर्माण झाला आहे.
नेमकं काय घडतंय? गुगल, नेटफ्लिक्स, ॲपल, मायक्रोसॉफ्ट आणि अनेक जागतिक स्तरावरील अमेरिकन कंपन्या आता ग्राहकांना वन-टाइम (एकवेळचे) पेमेंट करण्याऐवजी दरमहा किंवा वार्षिक सबस्क्रिप्शन घेण्याचा आग्रह धरत आहेत. अगदी साध्या सॉफ्टवेअरपासून ते प्रीमियम सेवांपर्यंत सगळीकडे सबस्क्रिप्शन मॉडेल लागू झाले आहे. ग्राहकांसाठी ही सोय असली, तरी यामुळे दर महिन्याला अब्जावधी रुपयांचे व्यवहार एकाच वेळी बँकिंग सिस्टीममध्ये धडकत आहेत.
ऑटो-डेबिट ॲप्सवर ताण का वाढला? १. व्यवहारांची अफाट संख्या: दर महिन्याला ठराविक तारखेला कोट्यवधी युजर्सच्या खात्यातून पैसे आपोआप वळते (Deduct) करावे लागतात. यामुळे पेमेंट गेटवे आणि ऑटो-डेबिट ॲप्सच्या सर्व्हरवर अचानक प्रचंड लोड येतो. २. पेमेंट फेल होण्याचे वाढते प्रमाण: सबस्क्रिप्शनची संख्या वाढल्यामुळे अनेकदा युजर्सच्या बँक खात्यात पुरेसे पैसे नसतात किंवा बँकांच्या सर्व्हर डाऊन असल्यामुळे ट्रान्झॅक्शन फेल होतात. वारंवार पेमेंट फेल झाल्यामुळे या ॲप्सची कार्यक्षमता ढासळते. ३. नियमांची गुंतागुंत: भारतात आरबीआय (RBI) सारख्या केंद्रीय बँकांनी ऑटो-डेबिटसाठी ‘अडिशनल फॅक्टर ऑफ ऑथेंटिकेशन’ (AFA) आणि ई-मॅंडेटचे कडक नियम लागू केले आहेत. आंतरराष्ट्रीय अमेरिकन कंपन्यांच्या सिस्टीम आणि स्थानिक बँकांचे नियम जुळवून घेताना पेमेंट ॲप्सची दमछाक होत आहे.
ग्राहकांवर काय परिणाम होतोय? या ताणामुळे अनेकदा ग्राहकांचे चालू सबस्क्रिप्शन अचानक बंद पडते. पेमेंट वेळेत न झाल्यामुळे सेवा खंडित होणे किंवा दंडाचा भुर्दंड सोसावा लागणे, अशा समस्यांना युजर्सना सामोरे जावे लागत आहे. अनेकदा युजर्सला सबस्क्रिप्शन कॅन्सल करायचे असते, पण ऑटो-डेबिट ॲप्समधील त्रुटींमुळे खात्यातून पैसे कट होतच राहतात, ज्यामुळे ग्राहकांमध्ये असंतोष वाढतो आहे.
पुढील मार्ग काय? तांत्रिक तज्ज्ञांच्या मते, अमेरिकन कंपन्या ज्या वेगाने या मॉडेलचा विस्तार करत आहेत, त्या वेगाने पेमेंट कंपन्यांना आपली तांत्रिक यंत्रणा (Infrastructure) मजबूत करावी लागेल. जोपर्यंत ऑटो-डेबिट ॲप्स आणि बँकांचे सर्व्हर एवढ्या मोठ्या प्रमाणातील आवर्ती व्यवहार (Recurring Payments) सांभाळण्यास सक्षम होत नाहीत, तोपर्यंत डिजिटल पेमेंटमधील हा गोंधळ असाच सुरू राहण्याची शक्यता आहे.