जागतिक राजकारणात आणि सागरी सुरक्षेच्या दृष्टीने एक अत्यंत मोठी आणि धक्कादायक घडामोड समोर आली आहे. महासत्ता असलेल्या अमेरिकेने आता थेट भारताच्या शेजारी म्हणजेच बंगालच्या उपसागरात भक्कम पाऊल ठेवले आहे. बांगलादेश सरकारने अमेरिकेला आपली अत्यंत महत्त्वाची दोन बंदरे वापरण्याची परवानगी देण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे. या निर्णयामुळे केवळ आशिया खंडातीलच नव्हे, तर जागतिक राजकारणाचे समीकरण बदलण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
काय आहेत हे ३ मोठे करार?
दैनिक भास्करने दिलेल्या वृत्तानुसार, अमेरिका आणि बांगलादेश यांच्यात एकूण तीन मोठे गुप्त आणि सामरिक करार झाले आहेत. या करारांमुळे अमेरिकेची बंगालच्या उपसागरातील ताकद कमालीची वाढणार आहे.
१. दोन महत्त्वाच्या बंदरांचा वापर: या करारानुसार, अमेरिकेला बांगलादेशची ‘चित्तगोंग’ (Chittagong) आणि ‘मातरबारी’ (Matarbari) ही दोन प्रमुख बंदरे वापरण्याची मुभा मिळणार आहे. अमेरिकेची महाकाय युद्धनौका आणि लष्करी जहाजे आता थेट या बंदरांवर ये-जा करू शकतील.
२. गुप्तचर माहितीची देवाणघेवाण (Intelligence Sharing): दोन्ही देश आता लष्करी आणि सुरक्षाविषयक अत्यंत गोपनीय माहिती एकमेकांसोबत शेअर करणार आहेत. सागरी क्षेत्रातील हालचालींवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी ही माहिती महत्त्वाची ठरेल.
३. सागरी सहकार्य आणि लष्करी उपस्थिती: बंगालचा उपसागर आणि मलाक्काची सामुद्रधुनी या परिसरात सागरी निगराणी वाढवणे आणि लष्करी सहकार्य मजबूत करणे, हा या तिसऱ्या कराराचा मुख्य उद्देश आहे.
चीनची धडधड का वाढली? ‘मलाक्का’ हेच मुख्य कारण!
अमेरिकेचे हे पाऊल थेट चीनची नाकेबंदी करणारे मानले जात आहे. या संपूर्ण खेळीमागे अमेरिकेची नजर ‘मलाक्काच्या सामुद्रधुनीवर’ (Strait of Malacca) आहे. मलाक्काची सामुद्रधुनी हा जगातील सर्वात महत्त्वाचा आणि गजबजलेला व्यापारी सागरी मार्ग आहे. जगातील तब्बल ६० टक्के सागरी व्यापार याच मार्गावरून होतो. विशेष म्हणजे, चीनला लागणारे कच्चे तेल, गॅस आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा याच मार्गाने होतो.
संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, मलाक्काची सामुद्रधुनी ही चीनची सर्वात मोठी ‘कमकुवत बाजू’ (Weakness) मानली जाते. जर कधी भविष्यात युद्ध किंवा तणावाची परिस्थिती निर्माण झाली, तर अमेरिका या मार्गावरून चीनची कोंडी करू शकते. बांगलादेशच्या बंदरांचा वापर करून अमेरिका आता चीनच्या प्रत्येक हालचालीवर अगदी बारीक लक्ष ठेवणार आहे.
भारताच्या दृष्टीने याचे काय महत्त्व?
अमेरिकेला मिळालेले चित्तगोंग बंदर हे भारताच्या अंदमान आणि निकोबार बेटांपासून अवघ्या ११०० किलोमीटर अंतरावर आहे. बंगालच्या उपसागरात चीनचा वाढता हस्तक्षेप रोखण्यासाठी भारतालाही या घडामोडीचा फायदा होऊ शकतो, मात्र शेजारी देशात महासत्तेची लष्करी जहाजे येणे हे तितकेच संवेदनशीलही आहे.
एकंदरीत पाहता, अमेरिकेने बांगलादेशशी हातमिळवणी करून आशिया पॅसिफिक क्षेत्रात चीनला धोक्याचा इशारा दिला आहे. आगामी काळात या करारामुळे दक्षिण आशियाई देशांमधील राजकीय वातावरण अधिक तापण्याची शक्यता आहे.