आजच्या धकाधकीच्या आणि वेगवान जीवनात आपण आपल्या आरोग्याकडे वारंवार दुर्लक्ष करतो. वाढते प्रदूषण, मानसिक ताणतणाव, अपुरी झोप आणि जंक फूडचा अतिवापर यामुळे आजकाल अगदी कमी वयातही हृदयविकाराचे प्रमाण वाढताना दिसत आहे. या सर्व कारणांमध्ये ‘उच्च रक्तदाब’ (High Blood Pressure म्हणजेच हायपरटेन्शन) हा हृदयविकाराचा सर्वात मोठा आणि छुपा शत्रू मानला जातो. जर दीर्घकाळापर्यंत रक्तदाब नियंत्रणात राहिला नाही, तर त्याचा थेट आणि गंभीर परिणाम हृदयाच्या कार्यक्षमतेवर होतो. या धोकादायक वैद्यकीय स्थितीला ‘हायपरटेन्सिव्ह हार्ट डिसीज’ (Hypertensive Heart Disease) असे म्हणतात.
विशेष काळजीची बाब म्हणजे, या आजाराची कोणतीही स्पष्ट लक्षणे सुरुवातीच्या काळात दिसून येत नाहीत. म्हणूनच याला ‘सायलेंट किलर’ असेही म्हटले जाते. या संदर्भात मुंबईतील सुप्रसिद्ध कार्डियाक सर्जन डॉ. बिपीनचंद्र भामरे यांनी अत्यंत महत्त्वाची माहिती दिली आहे, जी प्रत्येकाने जाणून घेणे आवश्यक आहे.
हृदयातील धोके ओळखण्यासाठी कोणती चाचणी करावी?
डॉ. भामरे यांच्या मते, उच्च रक्तदाबामुळे हृदयाच्या रचनेत आणि कार्यात होणारे बदल वेळेत ओळखण्यासाठी ‘२ डी इको’ (2D Echo) किंवा ‘इकोकार्डिओग्राफी’ (Echocardiography) ही चाचणी अत्यंत फायदेशीर ठरते. या चाचणीत ध्वनीलहरींच्या (Sound Waves) मदतीने हृदयाचे थेट चित्र स्क्रीनवर पाहिले जाते. हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) किंवा हार्ट फेल्युअर (Heart Failure) येण्यापूर्वीच, या चाचणीद्वारे हृदयातील धोके आधीच ओळखता येतात, ज्यांना वैद्यकीय भाषेत “अर्ली इको मार्कर्स” म्हणतात.
उच्च रक्तदाबामुळे हृदयात नेमके काय बदल होतात?
१. लेफ्ट व्हेंट्रिक्युलर हायपरट्रॉफी (LVH): सततच्या वाढलेल्या रक्तदाबामुळे हृदयाला शरीरात रक्त पोहोचवण्यासाठी नेहमीपेक्षा जास्त मेहनत करावी लागते. यामुळे हृदयाच्या मुख्य पंपिंग चेंबरच्या (Left Ventricle) भिंती जाड आणि कडक होऊ लागतात. २. डायस्टोलिक डिसफंक्शन (Diastolic Dysfunction): या स्थितीत हृदयाचे स्नायू आकुंचन पावून रक्त बाहेर फेकतात, मात्र त्यानंतर ते व्यवस्थित शिथिल (Relax) होऊ शकत नाहीत. यामुळे हृदयातील रक्ताभिसरण प्रक्रिया बिघडते. परिणामी, रुग्णाला प्रचंड थकवा जाणवतो आणि किरकोळ कामातही धाप लागते. ३. लेफ्ट एट्रियल एनलार्जमेंट (Left Atrial Enlargement): यामध्ये हृदयाच्या डाव्या बाजूचा वरचा कप्पा (डावी कर्णिका) नेहमीपेक्षा मोठा होतो. यामुळे हृदयाचे ठोके अनियमित होतात (ज्याला ‘एट्रियल फायब्रिलेशन’ म्हणतात) आणि भविष्यात ब्रेन स्ट्रोक किंवा पक्षाघाताचा धोका कमालीचा वाढतो.
सुरुवातीची ‘ही’ लक्षणे ओळखा आणि सावध व्हा:
जरी अनेक रुग्णांमध्ये वर्षानुवर्षे कोणतीही लक्षणे दिसत नसली, तरी खालील त्रास जाणवल्यास त्वरित डॉक्टरांशी संपर्क साधावा:
-
छातीत दुखणे किंवा जडपणा जाणवणे
-
थोडे चालले किंवा जिने चढले तरी जास्त धाप लागणे
-
पायांना, पंजांना किंवा घोट्याला सूज येणे
-
अचानक चक्कर येणे किंवा डोळ्यांसमोर अंधारी येणे
-
सतत थकवा आणि अस्वस्थता जाणवणे
-
हृदयाचे ठोके अचानक खूप वेगाने वाढणे
हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी तज्ज्ञांचा सल्ला:
ज्या लोकांना आधीच उच्च रक्तदाब, मधुमेह (Diabetes), लठ्ठपणा आहे किंवा ज्यांच्या कुटुंबात हृदयविकाराचा इतिहास आहे, त्यांनी दरवर्षी नियमितपणे आपली आरोग्य तपासणी करणे अनिवार्य आहे.
हृदय सुरक्षित ठेवण्याचे सोपे उपाय:
-
डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रक्तदाबाची औषधे रोज वेळेवर घ्या.
-
आहारात मिठाचे (Sodium) प्रमाण अत्यंत मर्यादित ठेवा.
-
रोज किमान ३० मिनिटे चालणे किंवा हलका व्यायाम करा.
-
७ ते ८ तासांची शांत झोप घ्या आणि मानसिक ताण कमी करण्यासाठी योगासने किंवा प्राणायाम करा.
लक्षात ठेवा, तुमचे हृदय तुमच्या हातात आहे. थोडीशी सतर्कता आणि योग्य जीवनशैली तुम्हाला हृदयविकाराच्या मोठ्या संकटापासून वाचवू शकते!